فیلم درمانی ( بخش سی ام ) : هر پنج شنبه در صفحه ی پزشکی روزنامه ی اعتماد
فیلم درمانی : شتاب بخشیدن به درمان با سینما – بخش سی ام
گرفتار گرداب خودشیفتگی
دکتر بهنام اوحدی*
شیرهای جوان ( Young Lions )
شیرهای جوان ، با بازی گیرای مارلون براندو ، از ساخته های قدیمی ای ست که نه فقط در فیلم درمانی فردی ، که در فیلم درمانی جمعی و ملی نیز سودمندی فراوان دارد. فیلم همچون فیلم های « پرش ( جامپ ) » و « آمین » رشد خودشیفتگی جمعی و ملی بیمارگونه ی رو به روان پریشی را آشکارا به تصویر می کشد. شکاف و گسست های اجتماعی - اقتصادی ژرف و سترگی ، بستر مناسب و خاک حاصلخیزی برای کاشت و پرورش اندیشه های تندروانه ی سیاسی – فرهنگی و مذهبی بوده و هست. این فیلم به خوبی ، چگونگی رشد و گسترش اندیشه ها و آرمان های تندروانه و افراطی همچون « نازیسم » را در بستر حاصلخیز فقر اجتماعی – اقتصادی برآمده از فروداشت ( تحقیر ) آلمان در پی شکست در جنگ جهانی نخست می پردازد و نشان می دهد که پینه دوز بی اعتبار تابستان و استاد معتبر اما فصلی اسکی ، با کدامین آرزو و رویاها دل به هیتلر و نازیسم می بندد و تا پاسی مانده به واپسین هنگام های زندگانی اش ، دست از جان فشانی و فداکاری در راستای ایدئولوژی مسخره اما منتشر شده بر نمی دارد. فیلم از کوهستان های آلمان به کویر صحرای آفریقا می رود و کمی آن سوتر از اردوگاه های « کشتار صنعتی » برآمده از نژاد برتر با مرگ دور از انتظار قهرمان پیش تر دل باخته و هم اکنون دست شسته از ایدئولوژی نازیسم پایان می یابد.
« شیرهای جوان » به خوبی نشان می دهد که چه گونه اندیشه و ایدئولوژی های تندروانه و افراطی نخست توده های جوانان پر شور و احساساتی درگیر فقر اقتصادی و فروداشت اجتماعی را در بر می گیرد تا اینان ساده دلانه ، به آیین و اندیشه ی نو برآمده ی « نازیسم و نژاد برتر » باور آورند و در راه مثلا برآمده شدن آرزوهای آن چنانی ابرمرد اهورایی از دیرباز وعده داده شده شان – هیتلر – دست از جان بشویند. فیلم های فراموش ناشدنی فراوانی درباره ی برآمدن پدیده ی اجتماعی – سیاسی « نازیسم » پرداخته اند ، اما کمتر فیلمی همچون « شیرهای جوان » و « پرش ( جامپ ) » ریشه ها و سرچشمه های آن را مورد واکاوی ، بازنگری و پرسش قرار داده اند. آن چنان که فیلم هایی همانند « نبرد اوکیناوا » و « نامه هایی از آیووجیما » به دستاورد سیاه و برآمد ناگوار بلندپروازی های خودبزرگ بینانه و خودشیفته وار دولتمردان و امپراتور ژاپن می پردازند و به کنجکاوی و ژرف نگری درباره ی چیستی و چگونگی زاده شدن ، رشد ، پرورش و گسترش این گونه اندیشه ها نمی پردازند.
پیروزی اراده ( Triumph of the Will )
بی گمان ، فیلم مستند اما سفارشی « پیروزی ( سرفرازی ) اراده » ساخته ی ماندگار و تاریخی خانم « لنی ریفنشتال » - که به جشن ها و آیین های خودشیفته وار کنگره ی سوم حزب نازی و قدرت گیری جاه طلبانه ی هیتلر می پردازد – نمونه ی بی همتایی برای فیلم درمانی گروهی ، بلکه « فیلم درمانی ملی و فرا ملی ( بین المللی ) » است؛ البته چنان چه پس از آن ، فیلم فراموش ناشدنی « سقوط » ساخته ی اولیور هیرش بیگل - به عنوان فرجام ناخوشایند این خودشیفتگی روان پریشانه - نیز دیده شود. فیلم « پیروزی ( سرفرازی ) اراده » آشکارا خروش و جوشش پسرکان نوخاسته و کوشش و پویش دخترکان نوباوه ی آلمانی را در راستای زنده کردن دوباره ی آلمانی سرفراز و توانمند نشان داده و رژه ی صلح جویانه و آبادانی گستر سربازان آلمانی را ، نه تفنگ بر دوش که « بیل بر دوش » ، برای همیشه در تاریخ ثبت نموده و ماندگار می سازد. به باور من ، گیرا ترین و نامیرا ترین نمای فیلم ، سکانس در پی رژه ی « بیل بر دوش » سربازان آلمانی ست که با فریاد نفر به نفر سربازان آلمانی همراه می شود. غریوی که در سال 1932 – درست هفت سال پیش از یورش وحشیانه ی سپاهیان آلمان نازی به لهستان و آغاز جنگ جهانی دهشتناک دوم – سر به آسمان می کشد که : « از کوه به کوه ، از دشت به دشت ، از صحرا تا دریا ، پیاده با پا ، بیل بر دوش خواهیم شتافت و درخت شکوفایی و آبادانی ، صلح و دوستی ، برابری و برادری را در سراسر آلمان و اروپا خواهیم نشاند ».
سقوط ( Downfall )
پوچ بودن درون مایه ی آرمان ها و اندیشه های حکومتی به ظاهر نجات دهنده و رهایی بخش را به خوبی می توان در فیلم های « سقوط » و « والکری » به تماشا نشست. « سقوط » بر پایه ی اسناد و دست نوشته ها و کتابی مستدل به نام « زیر زمین » ، رخدادهای دوازده روز پایانی و بدبختی و درماندگی منتهی به خودکشی فرومایه ی پیشوای آتشین گفتار و آهنین کردار آلمان را در پناه گاه زیرزمینی اش در برلین به تصویر کشیده است. نماهایی که پیشتر به گونه ای دیگر ، برای دیکتاتور سرمست فرانسه ، در فیلم « دزیره » پیش چشم و ذهن دوستداران سینما و تاریخ نشسته بود. تماشای هشیارانه و ژرف اندیشانه ی فیلم هایی همچون « سقوط » ، « دزیره » و مانند آن ، افزون بر اصلاح و ارتقای « بینش » مراجعان درباره ی فرجام ناخوشایند خودشیفتگی های روان پریشانه ی آدمیان ، این توان را دارد که به گونه ای کارآمد طرحواره های شناختی فردی و جمعی توده های مردمان خودشیفته را به چالش کشیده و پندار ها و باورهای جادویی کوذکانه ی ایشان را زیر پرسش برد؛ شاید سرنوشتی جز فرو افتادن و گرفتار آمدن در گرداب جاه جویی های خودبینانه و نادوراندیشانه پیدا کنند.
پاتون ( Patton )
فیلم « پاتون » ، بخشی از زندگی و کامیابی های فرازجویانه ی ژنرال پاتون آمریکایی در برابر نیروهای دفاعی آلمان نازی را به تصویر می کشد. فیلم به رخداهای ماه های پایانی جنگ جهانی دوم و رویکردها و کردارهای خودشیفته وار این ژنرال سرسخت و دلیر آمریکایی می پردازد که بالاخره همین رویکردها و کردارهای نارسی سیستیک ، درست در همان روزهای سرفرازی و پیروزی ، به برکناری او از فرماندهی لشکر پیاده ی زرهی آمریکا و فرمان بازگشتش به ایالات متحده می انجامد.
*روانپزشک و درمانگر مشکلات جنسی ، زناشویی و خانوادگی