تحلیل روانشناختی شخصیت های نمایشنامه ی

 « نمی دونم فردا چی می شه »

 ، اثر تنسی ویلیامز

 

دکتر بهنام اوحدی

 

امروزه هویدا شده است که رشد ویژه ی دوران کودکی نبوده و در همه ی درازای عمر ادامه می یابد؛ هر چند بخش بیشتر رشد و پرورش آدمی ، همانند دیگر جانوران ، در دوره ی کودکی و نوجوانی پدید می آید. بزرگسالی از پایان نوجوانی یعنی 20 تا 21 سالگی آغاز می شود که این دوران را می توان به سه بخش تقسیم کرد: آغاز بزرگسالی ( 20 تا 40 سالگی ) ، میانه ی بزرگسالی ( 40 تا 65 سالگی ) و پایان بزرگسالی ( سالمندی ).

دوران آغاز بزرگسالی با فرازیابی رشد زیست شناختی ، پذیرش نقش های عمده ی اجتماعی و تکامل ساختار زندگی و « خود » بزرگسال همراه است. پا گذاشتن به دوره ی بزرگسالی ، به گذار رضایت بخش بحران های کودکی و نوجوانی بستگی دارد. در این دوران جست و جو برای صمیمیت با جنس دگرسو ( مقابل ) یا گهگاه همجنس اهمیت پیدا می کند. دهه ی سوم عمر بیشتر جست و جو برای برگزیدن پیشه ، پیمان زناشویی ، روابط آزاد ، و پذیرش مسئولیت در زمینه های گوناگون را در بر می گیرد. اوایل بزرگسالی با برگزیدن نقش های تازه ( همسری ، پدری و مادری ) و دست یافتن به هویتی متناسب با این نقش ها همراه است. آدمی در این دوره از خود می پرسد : « من که هستم ؟ » ، « از کجا آمده ام ؟ » ، « آمدنم بهر چه بود ؟ » ، و « به کجا می روم آخر ؟ ». انتخاب های این دوره ممکن است گذرا باشد، به گونه ای که جوانان ممکن است چندین آغاز کاذب داشته باشند. انتخاب هایی که در پایان نوجوانی و اوایل دهه ی سوم عمر انجام می شود ، در بهترین شرایط هم آزمایشی ست؛ جوانان در این دوره ممکن است در آغاز زندگی اشتباه های فراوانی داشته باشند.

در حدود سن سی سالگی جوانان انتخاب های شان را به پرسش و چالش و کشمکش می کشند. پرسش بنیادین آنان این است : « آیا این به واقع همان زندگی است که من خواستارش بودم ؟ » کمتر آدمی که دست کم به گواهی نامه ی پایان دوره ی دانش آموزی راهنمایی دست یافته باشد ، وجود دارد که استرس « شب تولد سی سالگی » اش را نیازموده باشد و آن را به یاد نیاورد ! دانیل ج. لوینسون این دوره ی ارزیابی دوباره را « دوره ی گذار سی سالگی » نامیده است. جوانانی که زندگی شان با آسودگی گذشته ، تا سی سالگی کامیاب گشته و تعهدها و تکلیف های شان را انجام داده باشند ، از این دوره ی گذار ( انتقالی ) آسان می گذرند. اما در آنان که این گونه نبوده اند و به ویژه دانشجویانی که سرگرم تحصیلات تکمیلی تخصصی و دکترا بوده اند ، در واقع « دوره ی نوجوانی » تا پایان دهه ی سوم و گاه چهارم عمر به دارازا می انجامد و تنها پس از آن می توانند به گونه ای استقلال کامل دست پیدا کنند.

برخی دیگر ممکن است بحران بزرگی را بیازمایند که با مشکلات زناشویی ، دگرگونی پیشه ، و نشانه های روانی همانند اضطراب و افسردگی نمایان شود.

کالوین کالاروسو  ، از هواداران شناخته شده ی « رشد بزرگسالی » ، تکلیف های رشدی آغاز بزرگسالی را چنین بیان کرده است:

1-پدید آوردن احساس بزرگسال جوان در خویشتن و دیگران : « فردیت سوم »

2- آفریدن دوستی های بزرگسالی

3- دستیابی به توانمندی « صمیمیت » و همبستر و همسر شدن

4- تبدیل شدن به پدر یا مادر روان شناختی و زیستی

5- برپا داشتن رابطه ای دو سویه و برابر با پدر و مادر و در همین هنگام ، آسان تر ساختن رشد میانسالی آن ها 

6- پدید آوردن « هویت پیشه ای » بزرگسال

7- شرکت در بازی های ویژه ی بزرگسالی

8- ادغام نگرش های نوین در درازای زمان

 

راجر گود ، فرآیند همگونی را در پایان دهه ی سوم و آغاز دهه ی چهارم گزارش کرده است که طی آن ، جوان توانمندی ها ، شایستگی ها ، آرزوها ، خواست ها و دلبستگی های تازه ای در خود کشف می کند که پیش تر از آن ها آگاهی نداشته یا به آن ها توجهی نکرده است. این آگاهی ممکن است سرخوردگی و افسردگی پدید آورد و یا برعکس ، احساس تازه ای از خویشتن با ارزیابی واقع گرایانه از جایگاه های کاستی و توانمندی او بیافریند. اریک اریکسون از دیگر هواداران مهم نظریه ی « رشد بزرگسالی » ، این دوران را مرحله ی « رشد صمیمیت در برابر تنهایی » نام داده است که روابط صمیمانه و پذیرش و انجام تعهد نسبت به دیگری در یک سو و تنهایی ، گوشه گیری و کناره جویی ، ناکامی ، سرخوردگی و افسردگی در سوی دیگر آن پدیدار می شود.

در نمایشنامه ی « نمی دونم فردا چی می شه » زن و مرد تقریبا میانسال هستند. این نمایشنامه ، به گونه ای به « بحران میانسالی » آدمیان و در همین حال ، به « بحران اجتماعی » پس از جنگ جهانی دوم جامعه ی آمریکا می پردازد. بحرانی که تا عصر طلایی هنر ، سینما و موسیقی در دهه ی 1970 ادامه داشت و در پی دو جنگ شبه جزیره ی کره و ویئتنام ژرف تر و گسترده تر شد. در همان خط نخست نمایشنامه پافشاری انجام می شود که « یک و دو ، به ترتیب ، زن و مردی تقریبا میانسال هستند : هر یک تنها دوست دیگری ست. در صحنه دیواری وجود ندارد و آرایش آن تنها شامل قطعاتی از لوازم منزل می شود »

. آیا این نمادی از اجتماع پیش تر سرخوش و در رفاه و هم اکنون سرخورده و رنجور از جنگ آمریکا نیست ؟ به ویژه آن هنگام که این توضیحات این گونه تکمیل می شوند : « نور نمایش ، تاریک روشنای کبود ملایم غروب است. » و البته بر نشانه های زندگانی پیشین نیز پافشاری می شود که همواره این گونه نبوده است : « کاناپه و صندلی ها باید روکشی خال دار داشته باشند و رنگی روشن ؛ شاید گلی و فیروزه ای کم رنگ. کنار صندلی پاگرد ، می تواند گلدان بزرگی از نخل یا سرخس باشد. » نخل و سرخس گیاهانی همواره سبزند؛ گیاهان خانه هنوز زنده اند ، هر چند نشانه ای از سرزندگی در آن ها پیش چشم و ذهن نشانده نمی شود. همان گونه که شادمانی و کامیابی گذشته ی آدمیان هم هر چه بوده ، گذشته و انگیزه ای برای زندگی و دگرگونی نیست تا شورمایه ی پاییدن و شستن لکه ی شراب بر روبدوشامبر سفید ساتن شود.

  

کارل گوستاو یونگ ، دوره ی میانه ی بزرگسالی – چهل تا شصت و پنج سالگی - را « نیمروز ( ظهر ) زندگانی » می نامید. تکلیف پیایان دادن به آغاز بزرگسالی ، با مرور سال های سپری شده و ارزیابی شیوه ی زندگی در سال های پیش و تصمیم گیری درباره ی آینده انجام می شود. در رابطه با پیشه ، بسیاری از آدمیان در این دوره ، خود را فرسنگ ها از آن چه که آرزو داشتند ، دورتر احساس می کنند. آن ها ممکن است از خود بپرسند که « آیا سبک زندگی و تعهداتی که در آغاز بزرگسالی برگزیده اند ، ارزش ادامه دارد یا نه ؟ » آن ها ممکن است احساس کنند که دل شان می خواهد باقی مانده ی عمرشان را به گونه ای دیگرگون و خوشایندتر بگذرانند ، اما نمی دانند چه گونه !

در میانه ی بزرگسالی ، تغییرات جنسیتی مهمی رخ می دهد. شمار فراوانی از زنان دیگر لازم نمی بینند که به پرورش کودکان خود بپردازند و بر آن می شوند تا نیروی شان را در گستره هایی که نیازمند جسارت و پیشی جویی ست ، به کار گیرند؛ ویژگی هایی که به گونه ی سنتی مردانه برشمرده می شوند. در همین حال ، به گونه ای واژگون مردها در میانه ی میانسالی ممکن است حالاتی پیدا کنند که به آن ها توانایی شناختن نیازهای وابستگی و بیان هیجان ها – که به گونه ای دیرینه ویژگی هایی زنانه پنداشته شده است – می بخشد. این تعادل و توازن نوین میان مردانگی و زنانگی ممکن است این توان ویژه را برای میانسال به ارمغان آورد تا در روابطش با جنس دگرسو ( مقابل ) موثرتر از گذشته باشد.

رابرت باتالر ، چندین موضوع بنیادین مربوط به میانه ی بزرگسالی را بیان کرده است:

یک – پیر شدن ، به دلیل اندیشیدن درباره ی دگرگونی های ساختاری و نیز کرداری پیکر میانسال

دو – انبارگردانی دستاوردهای گذشته و برگزیدن آماج آینده

سه – ارزیابی دوباره ی تکلیف ها و تعهدها در برابر خانواده ، پیشه ، و پیمان زناشویی

پهار – کنار آمدن و سازگار شدن با بیماری و مرگ پدر و مادر

پنج – انجام این همه ی تکلیف ها ، بدون از دست دادن احساس کامیابی و شادمانی و لذت بردن از شرکت در کنش های شعف بخش

اریک اریکسون ، سال های میانه ی بزرگسالی را مرحله ای برمی شمرد که در آن « زایایی و بردهی ( مولد بودن ) » در برابر « بی بری ( بی محصولی ) » می ایستد. اریکسون « زایایی و بردهی ( مولد بودن ) » را فرایندی شناساند که آدمی با آن نسل آینده را هدایت کرده یا جامعه را بهبود می بخشد. هر چند این مرحله ، فرایند بزرگ کردن فرزندان را در برمی گیرد ، اما خواستن و داشتن فرزند لزوما به معنای زایایی و بردهی ( مولد بودن ) نیست. آدم بی فرزند می تواند با یاری رساندن به دیگران ، با آفرینندگی ( خلاقیت ) و با سهیم شدن در جامعه ، زایا و برده ( مولد ) باشد. پدر و مادر برای تربیت کامیاب و پیروزمندانه ی کودکان ، باید درباره ی هویت خودشان احساس امنیت داشته باشند. آن ها نمی توانند دلمشغول خود بوده و به گونه ای رفتار کنند که انگار کودکی در خانواده هستند و یا آرزو دارند چنین باشند.

« نا فرجامی و بی بری ( بی محصولی ) » به معنای ایستایی ( توقف ) رشد است و اریکسون آن را نفرت برانگیز می دانست. اریکسون ، آدم بزرگسالی که انگیزه ای برای راهنمایی نسل نوین پیش روی جامعه نداشته یا فرزندانی به بار می نشاند ، بدون آن که به مراقبت از آن ها بیندیشد ، « آدمی در پیله ی خودخواهی و تنهایی ( انزوا ) » می نامید. چنین آدمیانی رویاروی آفت و گزند و خطرند؛ چون توان سازش با تکلیف های مربوط به رشد میانسالی را ندارند. این آدم ها برای رویارویی با مرحله ی بعدی چرخه ی زندگی ، یعنی سنین پیری – که فشار آن بر توانایی های روانشناختی و پیکری فرد بیشتر از مرحله های پیشین است – آمادگی ندارند.

جرج وایلانت در پژوهشی بدین برآمد ( نتیجه ) رسید که در سال های میانسالی ، رابطه ای نیرومند بین سلامت پیکری و سلامت روانی وجود دارد. افزون بر این ، کسانی که در دوران دانشجویی در دانشگاه بدترین سازگاری روانشناختی را دارا بوده اند ، در میانسالی اندازه ی بالاتری از بروز بیماری پیکری را نشان می دهند. در این مطالعه ، هیچ عامل و ویژگی یگانه ای از دوران کودکی ، مسئول سلامت روانی بزرگسالی شناخته نشد ، اما احساس کلی ثبات در خانواده ی پدری ، پیش بینی کننده ی سازگاری بهتری در بزرگسالی بود. روابط نزدیک با خواهر و برادرها در دوران دانشجویی دانشگاهی ، با رفاه پیکری و روانی در میانسالی همبستگی نشان می داد. وایلانت در پژوهشی دیگر ، به این برآمد ( نتیجه ) رسید که عادت های کار در دوران کودکی با عادت های کار در بزرگسالی رابطه داشته و سلامت روانی بزرگسالی و روابط بین فردی خوب و خوشایند ، با توانایی کار در دوران کودکی ارتباط دارد.

دوره ی میانه ی بزرگسالی ، هنگام یائسگی زن و مرد است که با کاهش کردار زیست شناختی و فیزیولوژیک شناخته می شود. برای زنان ، دوره ی منوپوز ، دوره ی یائسگی شمرده می شود و ممکن است در سال های دهه ی پنجم و ششم آغاز شود. بیشتر از پنجاه درصد زن ها ، یائسگی را آموزه ( تجربه ) ای ناخوشایند می دانند ، اما شمار فراوانی نیز آن را دگرگونی سترگی در زندگی برنشمرده و حتا برخی دچار عوارض جانبی آن نمی شوند. شماری از زنان از آن جا که دیگر نگرانی و هراسی از باردار شدن ندارند ، اکنون احساس آسودگی و کامجویی افزونتری پیدا می کنند. یائسگی ، آموزه ی روانی – فیزیولوژیک بنیادین ناگهانی نیست و بیشتر آموزه ای آهسته و پیوسته ( تدریجی ) در پی افت این گونه ی درونریزش هورمون های زنانه و به ویژه استروژن است که در فرصتی دیگر ، مفصل به آن خواهم پرداخت. برای مردان ، یائسگی مرز هویدا و نمایانی ندارد. هورمون های مردانه در سال های دهه ی پنجم و ششم عمر به نسبت ثابت باقی می ماند. هر چند مردها هم با افت کارکرد زیست شناختی پیکری و روانی رویارو هستند ، اما همین ناهمخوانی ایستار هورمونی زن و مرد میانسال ، زندگی جنسی ، زناشویی و خانوادگی آن ها را در برابر چالش های جدی ، همچون بحران میانسالی ، پیمان شکنی زوج ، و بازپیمانی ( تجدید فراش ) آن ها – به ویژه مرد – آسیب پذیر می کند.