[ایران بدان]

شخصيت از ديدگاه روان پزشکي به معناي الگوي کلي است که کردار و شيوه بيان احساسات و تجربيات درون ذهني آدمي را مي شناساند. از اين رو تماميت وجودي آدمي را در هر دو جنبه اجتماعي و شخصي زندگي او نمايان ساخته و توصيفي کلي و همه سونگر از او بازگو مي کند. به بيان ديگر، شخصيت بازتابي از پيش بيني هايي ويژه درباره چگونگي و شيوه رفتار افراد در شرايط گوناگون است و سرنخ هايي پيرامون توانايي ها و ناتواني هاي پنداري و کرداري ايشان در زندگي نشان مي دهد.

شخصيت همچون گرايش جنسي، پيوستارگونه (طيف مدار) است و از ويژگي (تريت) آغاز شده تا ويژگي پررنگ و سپس اختلال شخصيت ادامه مي يابد.

هر آدمي، همچون ديگر پستانداران و بلکه جانوران، دست کم داراي يک يا چند دسته صفت شخصيتي در اندازه ويژگي است و هيچ کس نمي تواند خود را از ويژگي هاي شخصيتي نابرخوردار و رها بداند و بشناساند.

براي فهم بهتر اين مطلب، نمونه يي را بيان مي کنم؛ گربه يي در خانه يا مجتمع شما نوزاد مي آورد. پس از چند هفته که بچه گربه ها چشم باز کردند و به راه و جست وخيز و شيطنت افتادند شما از داستان اين زايمان آگاه مي شويد و براي تماشاي بچه گربه ها به سوي لانه و پناهگاه آنها مي رويد. آيا همه بچه گربه ها در برخورد با شما و همراهان تان برخوردي يکسان دارند؟ يکي فرار را بر قرار برتري مي بخشد، ديگري به پيش مي آيد و چنگ و دندان هاي شيري اش را بي باکانه نشان دلاوري مي سازد، ديگري بر پشت مي خوابد و ناز و کرشمه در پيش مي گيرد و يکي هم بي اعتنايي پيشه کرده و به نيمه باز کردن يک چشم بسنده مي کند و چندان تحويل تان نمي گيرد،

الگوي کرداري سگ ها، ميمون ها، کوسه ها و... نيز از يکي به ديگري متفاوت و ناهمگون است. در اجتماع و دنياي آدميان نيز شيوه هاي رفتاري و بنيان هاي شناختي و ذهني افراد، درون مايه ها و درخشش هاي گوناگون دارد.

به راستي شخصيت آدمي چگونه پديد مي آيد؟ نقش عوامل زيستي (بيولوژيک) در آن ژرف تر، سترگ تر و نيرومندتر است يا عوامل محيطي، پرورشي و به اصطلاح رواني - اجتماعي (سايکوسوشيال) و تا چه اندازه دگرگوني پذير و اين رو و آن رو شدني است؟

بيان تعريف جامع و توصيف کامل شخصيت و اجزاي زيستي، رواني و اجتماعي آن به گونه يي کوته وار و گزيده نگاشت بي گمان نه تنها دشوار که گيج کننده است. از اين رو در اين نوشتار کوشش من بر بيان پيش نيازهاي لازم و کافي مبحث «صفات (ويژگي ها) و اختلالات شخصيت» خواهد بود و از شرح بي کم وکاست نکات و جزئيات تخصصي (که در شکيبايي توده اجتماع نمي گنجند) پرهيز خواهم کرد.

به طور کلي، شخصيت را پديد آمده از دو بخش «سرشت» و «کاراکتر» مي دانند. هرچند در ديدگاه هاي نوين، «انگيزش (انگيختگي)» و «روان (در معنا و مفهوم هوشياري، آگاهي از خويشتن يا درون مايه روحاني)» را نيز از زيرساخت هاي شخصيت بيان مي کنند.

سرشت، زيرمجموعه ژنتيک و زيست چهره شخصيت است که به باور پژوهشگران گوناگون از چهار تا حتي هفت نسل پيش تر آدم برايش به ارث مي رسد. تاکنون چهار سرشت (مزاج) زيرساختاري در شخصيت آدمي تعريف شده است؛ 1- پرهيز از آسيب 2- جست وجوي تازگي (نوجويي)

3- وابستگي به پاداش 4- پايداري و استواري.

هر يک از اين چهار سرشت مي توانند ابعاد ويژه خود را داشته باشند و رها از ديگري، بالا، پايين يا متوسط باشند. براي نمونه، پرهيز از آسيب بالا به ترس، نگراني، شرم، بدبيني و دورانديشي مي انجامد و دوري از آسيب پايين به دلاوري، بي باکي، خونگرمي، خوش بيني و کردار بي درنگ. تازه خواهي بالا، کندوکاو پيرامون، کردار تکانشي، ولخرجي، خوشي خواهي و برانگيختگي بسيار را در پي دارد و نوجويي پايين به توداري و درون گرايي، کردار و گفتار سنجيده، مقتصدانه پول خرج کردن و خويشتنداري مي انجامد.

وابستگي به پاداش بالا سبب مي شود که آدمي، همدل، احساساتي، گشاده رو، پرحرارت، دلبسته و وابسته باشد و وابستگي به پاداش پايين، آدمي را بي تفاوت و کم تفاوت، سرد، نجوش، مستقل و خودايستا مي کند.

پايداري و استواري بالا به سختکوشي، قاطع و راسخ عمل کردن، پرشور و کمال گرا بودن مي انجامد و پايداري و استواري پايين، تنبلي و کم کاري، لوس و سست اراده و نيرو بودن و بسنده کردن به واقعيت جاري را پديد مي آورد.

براي هر يک از چهار سرشت زيست شناختي که بيان شد، پيام رسان هاي عصبي مغزي (نوروترنس ميترها)، جايگاه هاي کارکردي مغزي و حتي کروموزوم ها و جايگاه هاي ژني ويژه يي هويدا شده است که اندازه جنب وجوش و حضور آنها با بالا، پايين و ميانه بودن هر يک از اين چهار سرشت نسبتي مشخص دارد. براي نمونه، گابا و سروتونين رافه پشتي مغز را با پرهيز از آسيب، دوپامين مغز را با نوجويي، نوراپي نفرين و سروتونين رافه مياني مغز را با وابستگي به پاداش و گلوتامات و سروتونين رافه پشتي مغز را با پايداري و استواري آدمي (و ديگر پستانداران) مرتبط مي دانند. اين چهار سرشت زيست ساختار و ژن بنياد به گونه يي نزديک با چهار هيجان بنيادين يعني ترس (پرهيز از آسيب بالا)، خشم (نوجويي بالا)، دلبستگي (وابستگي به پاداش) و آزخواهي و جاه جويي (پايداري و استواري بالا) پيوسته و همبسته اند. اين چهار سرشت را آدمي از ديرباز، بسته به اندازه، به نام ها و واژگاني ديگر شناخته است؛ بلغمي (پايداري و استواري بسيار)، سودايي (نوجويي و تازه خواهي سرشار)، دموي (وابستگي فراوان به پاداش) و صفراوي (پرهيز از آسيب بالا).

ناهمگوني هاي سرشتي که هنگام زاده شدن نااستوار باقي مانده اند گرايش بدان دارند که طي دومين و سومين سال زندگي راسخ و استوار شوند. در پژوهشي انجام شده در شمار فراواني از کودکان سوئدي هويدا شد که ارزيابي و سنجش اين ويژگي هاي سرشتي در پايان دهه نخست زندگي به خوبي مي تواند بازگو و پيش بيني کننده ويژگي هاي شخصيتي سنين پانزده، هجده و بيست و هفت سالگي باشد. به گونه يي تکرارپذير ديده شده که اين چهار بعد سرشتي زيست بنياد در سامانه هاي نژادي، فرهنگي و سياسي ناهمگون، ارثي، يک جور و گيتي مدار بوده و در آغاز زندگي خيلي زود خود را نمايان مي سازند. در بيشترين اندازه دو سوي بالا و پايين اين چهار سرشت، در برهم کنش با پيرامون هم سود و هم زيان رخ مي دهند. از اين رو بالا و پايين بودن به خودي خود سازش مدارانه و سودمند دانسته نمي شود.

اما سرشت زيست بنياد آدمي به تنهايي شخصيت او را پديد نمي آورد. آنچه فرد در فرآيند تربيت و آموزش و پرورش در خانه و کوچه و مهد و دبستان و مهماني و خودماني مي آموزد و در ياد ماندگار مي سازد و سپس با پاداش يا بي اعتنايي فراگير، ريشه دار و استوار شده يا با کيفر يا بي اعتنايي، دچار فرومايگي و فروپاشي مي شود نيز بسيار مهم و سرنوشت ساز خواهد بود. همين هاست که آرام آرام طي دهه نخست و دوم زندگي و از طريق فرآيندهاي شناختي ذهن، «کاراکتر» (مشخصه) آدمي را مي آفرينند. چيستي و چگونگي برهم کنش «کاراکتر» با سرشت، سرنوشت شخصيت آدمي را پديد مي آورد. بعدها همين «شخصيت» است که با سود جستن از «اختيار» آدمي، در چالش و کشمکش با «جبر» روزگار، سرنوشت او را رقم مي زند. در ادامه مبحث «شخصيت و ما ايرانيان» و پايان اين مجموعه نوشتار، به چيستي و چگونگي چالش و کشمکش «جبر» و «اختيار» و چيرگي آن يک بر ديگري نيز دست خواهيم يافت. اما اکنون گزيري جز شکيبايي نيست.